خلیج فارس چگونه به محور بازار انرژی جهان تبدیل شد؟
گل چرم: هم اکنون سهم خلیج فارس از صادرات جهان بیشتر از 1200 میلیارد دلار و از تولید ناخالص جهان بیشتر از ۳ هزار میلیارد دلار است.
اینروزها مردم در اکثر نقاط جهان نام خلیج فارس و تنگه هرمز را مدام از رسانه ها می شنوند و روزانه در زندگی شخصی خود آنرا حس می کنند. بالا رفتن لحظه ای قیمت های نفت، گاز، بنزین و گازوئیل، قیمت بلیت های هواپیما (به خاطر سوخت جت)، قیمت های مواد غذایی (به واسطه قیمت کودهای شیمیایی) و افزایش قیمت قشر بزرگی از لوازم در رابطه با حوزه شیمیایی و پتروشیمی (همچون وسایل دندانپزشکی، اسباب بازی، لوازم جانبی تلفن و الکترونیک، پلاستیک و فریزر، شوینده ها، انواع نوشیدنی ها (به خاطر افزایش قیمت بطری)، شامپو) و صدها اقلام دیگر، دقیقاً نقطه اتصال ذهن جهانیان با موضوع مهم و استراتژیکی به نام خلیج فارس و تنگه هرمز است.
در این گزارش روزنامه فرهیختگان به اهمیت خلیج فارس در معادلات اقتصادی جهان پرداخته شده است. پیش از این که به این مساله پرداخته شود، لازم است به مقدمه ای اشاره شود.
اهمیت خلیج فارس را به خوبی میتوان در روندهای تاریخی جهان مشاهده کرد. این منطقه نماد مقاومت تاریخی ملت ایران از دوره های تاریخی ازجمله نماد پیروزی ایرانیان بر استعمار پرتغالی ها و هلندی ها و انگلیسی ها و عاقبت نماد مقاومت ایرانیان در جنگ ۴۰ روزه در مقابل آمریکایی ها و صهیونیست ها است.
در حال حاضر سهم خلیج فارس از صادرات جهان بالاتر از ۱۲۰۰ میلیارد دلار و از تولید ناخالص جهان بالاتر از سه هزار میلیارد دلار است.
در نگاه اول اعداد مذکور در مقابل حجم عظیم تجارت جهانی شاید ناچیز به نظر برسد.
اما همان گونه که در ادامه به آن اشاره می شود، اهمیت خلیج فارس در حجم اقتصاد و تجارتش نیست، بلکه این منطقه با تولید حدود ۳۰ درصد از نفت جهان و ارسال روزانه بالاتر از ۲۰ میلیون نفت و فراورده های نفتی و سهم ۲۰ درصدی از صادرات گاز جهان، یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان است که اینروزها با بسته شدن تنگه هرمز، توانسته همه معادلات اقتصاد جهانی را به هم بریزد.
سهم ۳۳ درصدی در تولید نفت جهان
بر اساس گزارش های آژانس بین المللی انرژی، خلیج فارس با ذخایر کم هزینه و با عمر طولانی (حدود ۴۸ تا ۵۲ درصد از ذخایر نفت اثبات شده) و تولید متغیر (حدود ۳۰ تا ۳۳ درصد از عرضه نفت خام) و با در اختیار داشتن بخش عمده ای از ظرفیت مازاد جهان و کنترل گلوگاه های دریایی کلیدی، اهمیت بالای ی در بازار نفت جهانی ایفا می کند.
بر اساس این گزارش، صادرات نفت خام دریایی حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون بشکه در روز، عمدتا به آسیا با شاخصهای نفت ترش است. در این منطقه حدود ۱۱ تا ۱۳ میلیون بشکه در روز تقطیر با تبدیل عمیق (هیدروکراکینگ، پیشرفت پسماند) و ادغام فزاینده تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی صورت می گیرد.
این منطقه با حدود یک سوم عرضه جهانی و بیشترین ظرفیت اضافه، تغییرات سیاستی در منطقه، قیمت نهایی، نوسانات و چرخه های موجودی را تعیین می کند. هزینه های پایین استخراج و بهره وری بالای چاه، پایین ترین نقطه منحنی هزینه جهانی را تثبیت می کنند و در دوران رکود، بشکه های پرهزینه تر را از میدان به در می کنند.
طیف گسترده ای از گریدهای ترش متوسط-سنگین که با معیارهای منطقه ای قیمت گذاری شده اند، از کارهای پالایشگاه های آسیایی و اختلاف قیمت ترش-شیرین پشتیبانی می کنند. همین طور صادرات نفت، کسری بودجه های مالی و سرمایه گذاری های دولتی را تامین می کند و ثبات طولانی مدت بالادستی و برنامه های ظرفیت ضدچرخه ای را تقویت می کنند.
براساس برآوردهای آژانس بین المللی انرژی سهم خلیج فارس از تولید نفت جهانی پارسال بین ۳۱ تا ۳۳ درصد بوده و تا سال ۲۰۵۰ به ۴۰ درصد افزایش خواهد یافت و صادرات به آسیا بر جریان تجارت نفت و گاز غالب خواهد شد.
آژانس بین المللی انرژی تخمین می زند تولید نفت خام خلیج فارس در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰.۲ میلیون بشکه در روز از مجموع ۹۷.۵ میلیون بشکه در روز تولید جهانی باشد.
در این گزارش آمده که تولید منطقه در سال ۲۰۳۵ به ۳۳.۶ میلیون بشکه در روز و در سال ۲۰۵۰ به کمی کمتر از ۴۴ میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت که طبق محاسبات مؤسسه خبری-مطالعاتی AGBI، به ترتیب ۳۳ و ۴۰ درصد از تولید جهانی را تشکیل می دهد.
آژانس بین المللی انرژی تخمین می زند این افزایش تولید، خلیج فارس را قادر می سازد تا بازهم صادرکننده برتر نفت باقی بماند و در سال ۲۰۳۵، سه برابر بیشتر از آمریکای شمالی، دومین صادرکننده بزرگ، نفت صادر کند.
طبق گزارش AGBI، تولید گاز طبیعی خاورمیانه هم از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ افزایش قابل توجهی یافته و پارسال به ۷۱۷ میلیارد مترمکعب رسیده که ۱۷ درصد از تولید جهانی را تشکیل می دهد.
این رقم در سال ۲۰۳۵ به ۱۰۹۲ میلیارد مترمکعب و در سال ۲۰۵۰ به ۱۳۹۳ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. AGBI بر مبنای پیشبینی های IEA محاسبه کرده که این سطوح تولید به ترتیب ۲۲ و ۲۵ درصد از تولید جهانی را تشکیل خواهد داد.
اقتصاد سه هزار میلیارد دلاری
یکی از مهم ترین خاصیت های خلیج فارس، سهم بالای آن از تامین انرژی جهان است. این اغراق نیست که اگر بگوییم در دنیای پیش رو، خلیج فارس یکی از مهم ترین پایگاه های استقرار تجهیزات و زیرساخت های هوش مصنوعی و تکنولوژی های جدید خواهد بود و همین طور منابع انرژی ارزان آن، سوخت این فناوری ها در دیگر نقاط جهان خواهد بود.
این موضوعی است که ایلان ماسک (Elon Musk) ثروتمندترین کارآفرین جهان با انتشار یک تصویر به ظاهر طنز اما پر از معنا منتشر نموده است.
ایلان ماسک در بین انبوه تحلیل های پیچیده درباره ی آینده اقتصاد جهانی، یک تصویر ساده منتشر نمود که توانست بحثی جدی را باردیگر به مرکز توجه بازگرداند. آن هم، وابستگی عمیق اقتصاد مدرن به گلوگاه های ژئوپلیتیک بود.
این تصویر با عنوان «برنامه استراتژیک بلندمدت» مجموعه ای از مفاهیم پیشرفته مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده، شبکه های عصبی، رایانش ابری و چشم انداز ۲۰۴۰ را بصورت یک سازه پیچیده به تصویر می کشد؛ سازه ای که نماد اقتصاد آینده و فناوری های پیشرو است.
اما نکته کلیدی در پایه این ساختار نهفته است؛ جایی که همه این لایه های پیچیده بر یک عامل بنیادین استوار شده اند، خلیج فارس و تنگه هرمز.
پیام این تصویر، فراتر از یک طنز ساده اینترنتی، بازتاب دهنده یک حقیقت مهم در اقتصاد جهانی است: با وجود پیشرفت های چشم گیر فناوری، زیرساخت های حیاتی بازهم به منابع انرژی و مسیرهای انتقال آن وابسته اند. تنگه هرمز به عنوان یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان، نقشی تعیین کننده در انتقال نفت و گاز طبیعی ایفا می کند و هرگونه اختلال در آن می تواند پیامدهایی فوری بر قیمت انرژی، تورم و رشد اقتصادی در سطح جهانی داشته باشد.
این نگاه، یادآور آن است که حتی پیشرفته ترین صنایع از هوش مصنوعی گرفته تا زیرساخت های دیجیتال درنهایت بر پایه هایی سنتی تر همچون انرژی و امنیت زنجیره تامین بنا شده اند. به بیان دیگر، آینده ای که با داده و الگوریتم تعریف می شود، بازهم به جغرافیا و ژئوپلیتیک گره خورده است.
بر اساس داده های سازمان تجارت جهانی (وب سایت trademap) در سال ۲۰۲۴ حجم صادرات کشورهای حاشیه خلیج فارس بالاتر از ۱۲۰۰ میلیارد دلار و حجم اقتصاد کشورهای (تولید ناخالص داخلی) هم بالاتر از سه هزار میلیارد دلار بوده است.
در نگاه اول شاید این اعداد در مقابل اعداد درشت تجارت و تولید ناخالص داخلی کشورهای جهان ناچیز به نظر برسد، اما خیلج فارس گوهرهای نابی در دل خود دارد که بستن تنگه هرمز نشان داد این منطقه یکی از حساس ترین نقاط استراتژیک جهان در حوزه انرژی است که در ادامه به قسمتهایی از آن اشاره می شود.
۲۰ میلیون بشکه نفت و فراورده
بر اساس گزارش های مختلف، خلیج فارس تقریبا و تنگه هرمز با پنج عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) یعنی عربستان سعودی، ایران، عراق، کویت و امارات و همین طور دو تولیدکننده دیگر، قطر و عمان، هم مرز است.
داده های مؤسسه کپلر از اهمیت تنگه هرمز به خوبی نشان داده است خلیج فارس چه جایگاهی در اقتصاد جهانی دارد.
بر اساس این داده ها، درمجموع ۲۵ درصد از کل تجارت جهانی نفت خامی عبوری از دریا، از راه تنگه هرمز عبور می کند. بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در سال ۲۰۲۵، جریان نفت و محصولات نفتی از راه این تنگه ۲۰ میلیون بشکه در روز یا معادل ۲۰ درصد از مصرف جهانی نفت بوده است.
از رقم ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فراورده های نفتی، حدود ۱۵ میلیون بشکه در ارتباط با نفت خام و نزدیک به ۵ میلیون بشکه هم در ارتباط با فراوردهای نفتی بوده است.
در سال ۲۰۲۵، نزدیک به ۱۵ میلیون بشکه در روز نفت خام از تنگه هرمز عبور کرده که بیشتر این صادرات به مقصد آسیا بود. چین و هند روی هم رفته ۴۴ درصد از این صادرات را دریافت نمودند.
کشورهای عضو آژانس بین المللی انرژی حدود ۲۹ درصد از نفت خام عبوری از تنگه را وارد می کنند و ژاپن و کره بخصوص به جریان های نفتی عبوری از تنگه متکی هستند. حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز یا فقط ۴ درصد از جریان های نفت خام منطقه به اروپا هدایت می شود.
طبق این داده ها، چین با روزانه ۴.۶ میلیون بشکه، هند با ۲.۱ میلیون بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۶.۲ میلیون بشکه، سهم بالایی از واردات نفت خلیج فارس دارند.
اروپا با ۶۰۰ هزار بشکه، آمریکا با ۵۰۰ هزار و آفریقا با ۲۰۰ هزار بشکه در رتبه های بعدی قرار دارند.
در بخش فراورده های نفتی هم چین با ۸۰۰ هزار بشکه، هند با ۷۰۰ هزار بشکه، آفریقا با ۶۰۰ هزار، اروپا با ۵۰۰ هزار، قاره آمریکا با ۲۰۰ هزار بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۲.۱ میلیون بشکه، خریداران فراوردهای نفتی خیلج فارس هستند.
از صادرات محصولات شیمیایی تا کود و سیمان
بر اساس آمارهای کپلر، سهم تنگه هرمز از تجارت دریایی محصولات/مواد شیمیایی در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵.۴ درصد بوده است. طبق آمارها ۱۵.۲ درصد از تجارت دریایی محصولات بر پایه پلی پروپیلن در جهان از تنگه هرمز عبور می کند.
کاهش جریان محصولات بر پایه پلی پروپیلن بخصوص به کشورهای آسیایی عضو OECD و اروپا لطمه خواهد رساند، برای اینکه دومی جایگزین گازوئیل تحریم شده روسیه با حجم های خاورمیانه (و سایر کشورها) می شود. کاهش صادرات محصولات بر پایه نفت خام بیشتر بر پالایشگاه ها در جنوب شرقی آسیا و ایالات متحده تأثیر می گذارد که از سال ۲۰۲۲ تا حدودی واردات از روسیه را با نمونه های خاورمیانه جایگزین کرده اند.
همچنین، مرکز بانکرینگ فجیره امارات متحده عربی که در خارج از تنگه هرمز واقع شده، با کمبود شدید سوخت های کشتیرانی مواجه خواهد شد. بر مبنای آمارهای کپلر در سال ۲۰۲۴ روزانه ۲۳۳ هزار بشکه محصولات بر پایه نفت خام از این منطقه عبور کرده است.
شاید تا پیش از جنگ و جهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی قیمت کودها (عمدتاً اوره و گوگرد) کسی نشنیده بود که منطقه خاورمیانه یکی از بزرگ ترین صادرکنندگان کود شیمیایی و مواد اولیه آن است. بر مبنای داده های کپلر پارسال میلادی حدود ۱۶.۵ درصد از کل صادرات دریایی کود در جهان از تنگه هرمز عبور کرده است.
دریافت کنندگان اصلی شامل هند، برزیل و چین هستند.
این منطقه حجم قابل توجهی از صادرات سنگ آهک به هند و بنگلادش و همین طور سیمان و کلینکر به آفریقا را عرضه می کند. بر مبنای آمارها، طی سال قبل ۲۷.۵ درصد از مواد معدنی صادراتی جهان از راه دریا در ارتباط با تنگه هرمز بوده است.
همچنین حدود ۸.۸ درصد از کک نفتی و ۸ درصد از صادرات سیمان و کلینکر از راه تنگه هرمز صادر گردیده است.
منبع یک پنجم تجارت جهانی LNG
خلیج فارس یکی از ستون های اصلی امنیت انرژی جهان بوده و تنگه هرمز گلوگاهی است که بدون آن، بخش بزرگی از گاز جهان عملا به بازار نمی رسد. اهمیت صادرات LNG (گاز طبیعی مایع) در خلیج فارس و بخصوص تنگه هرمز حتی از نفت هم درحال مهم تر شدن است؛ چونکه بازار جهانی انرژی به سوی گاز حرکت کرده است.
وابستگی شدید آسیا و اروپا به LNG خلیج فارس این منطقه را بار دیگر بر سرزبان ها انداخته است. کشورهای صنعتی همچون ژاپن و کره جنوبی به صورت قابل توجهی به منطقه وابسته اند.
چین و هند برای رشد سریع صنعتی و اروپا هم بعد از جنگ اوکراین وابستگی زیادی به LNG پیدا کرده است. طی سالجاری میلادی وقوع جنگ تحمیلی ضد ایران، منجر به اختلال در صادرات LNG خلیج فارس شده که خروجی آن، افزایش شدید قیمت گاز، افزایش هزینه برق و صنایع و بالارفتن تورم در کشورهای واردکننده انرژی بوده است.
بر اساس داده های اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، بانک جهانی، گلوبال انرژی مانیتور و ردیاب زیرساخت های جهانی گاز در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) از تنگه هرمز ترانزیت شد.
این تنگه همین طور مسیری حیاتی برای نفت و فرآورده های نفتی است. قطر در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰.۳ میلیارد فوت مکعب در روز (Bcf/d) گاز طبیعی مایع (LNG) از راه تنگه هرمز صادر کرد و سهم امارات متحده عربی هم حدود ۰.۷ میلیارد فوت مکعب در روز بوده که این دو تقریبا تمام جریان LNG صادرات شده از خلیج فارس از راه تنگه هرمز را می سازند.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا تخمین می زند ۸۳ درصد از LNG که در سال ۲۰۲۵ از راه تنگه هرمز منتقل شده، از کشورهای خلیج فارس به بازارهای آسیایی رفته است.
چین، هند و کره جنوبی مقاصد اصلی LNG منتقل شده از راه تنگه هرمز بودند که ۵۲ درصد از کل جریان LNG هرمز را در سال ۲۰۲۵ تشکیل می دادند.
در سال ۲۰۲۴، اختلالات در جریان LNG از راه تنگه باب المندب - که دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب متصل می کند و صادرات بیشتر LNG ایالات متحده به اروپا را شامل می شود - صادرات LNG از قطر را از اروپا به آسیا سوق داد.
به صورت جزئی تر، در سال ۲۰۲۵ از کل ۱۱.۵ میلیارد فوت مکعب LNG صادراتی در روز، حدود ۲۳.۳ درصد آن به چین صادر شده، ۱۹.۲ درصد به هند، ۹.۸ درصد به تایوان، ۸.۶ درصد به کره جنوبی، ۷.۹ درصد به پاکستان، ۶.۳ درصد به ایتالیا، ۱۶.۹ درصد به سایر کشورهای آسیایی، ۷.۱ درصد به سایر کشورهای اروپائی و درنهایت کمتر از یک درصد هم به سایر کشورها در خارج از اروپا و آسیا بوده است.
این منطقه نماد مقاومت تاریخی ملت ایران از دوره های تاریخی ازجمله نماد پیروزی ایرانیان بر استعمار پرتغالی ها و هلندی ها و انگلیسی ها و عاقبت نماد مقاومت ایرانیان در جنگ ۴۰ روزه در مقابل آمریکایی ها و صهیونیست ها است.
در حال حاضر سهم خلیج فارس از صادرات جهان بیشتر از ۱۲۰۰ میلیارد دلار و از تولید ناخالص جهان بیشتر از سه هزار میلیارد دلار است.
در نگاه اول اعداد مذکور در مقابل حجم عظیم تجارت جهانی شاید ناچیز به نظر برسد.
اما همان گونه که در ادامه به آن اشاره می شود، اهمیت خلیج فارس در حجم اقتصاد و تجارتش نیست، بلکه این منطقه با تولید حدود ۳۰ درصد از نفت جهان و ارسال روزانه بیشتر از ۲۰ میلیون نفت و فراورده های نفتی و سهم ۲۰ درصدی از صادرات گاز جهان، یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان است که این روزها با بسته شدن تنگه هرمز، توانسته همه معادلات اقتصاد جهانی را به هم بریزد.
سهم ۳۳ درصدی در تولید نفت جهان
بر اساس گزارش های آژانس بین المللی انرژی، خلیج فارس با ذخایر کم هزینه و با عمر طولانی (حدود ۴۸ تا ۵۲ درصد از ذخایر نفت اثبات شده) و تولید متغیر (حدود ۳۰ تا ۳۳ درصد از عرضه نفت خام) و با در اختیار داشتن بخش عمده ای از ظرفیت اضافه جهان و کنترل گلوگاه های دریایی کلیدی، اهمیت بالای ی در بازار نفت جهانی ایفا می کند.
بر اساس این گزارش، صادرات نفت خام دریایی حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون بشکه در روز، عمدتاً به آسیا با شاخص های نفت ترش است. همینطور صادرات نفت، کسری بودجه های مالی و سرمایه گذاری های دولتی را تامین می کند و ثبات طولانی مدت بالادستی و برنامه های ظرفیت ضدچرخه ای را تقویت می کنند.
براساس برآوردهای آژانس بین المللی انرژی سهم خلیج فارس از تولید نفت جهانی پارینه بین ۳۱ تا ۳۳ درصد بوده و تا سال ۲۰۵۰ به ۴۰ درصد افزایش خواهد یافت و صادرات به آسیا بر جریان تجارت نفت و گاز غالب خواهد شد.
آژانس بین المللی انرژی تخمین می زند تولید نفت خام خلیج فارس در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰.۲ میلیون بشکه در روز از مجموع ۹۷.۵ میلیون بشکه در روز تولید جهانی باشد.
در این گزارش آمده که تولید منطقه در سال ۲۰۳۵ به ۳۳.۶ میلیون بشکه در روز و در سال ۲۰۵۰ به کمی کمتر از ۴۴ میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت که طبق محاسبات مؤسسه خبری-مطالعاتی AGBI، به ترتیب ۳۳ و ۴۰ درصد از تولید جهانی را تشکیل می دهد.
آژانس بین المللی انرژی تخمین می زند این افزایش تولید، خلیج فارس را قادر می سازد تا بازهم صادرکننده برتر نفت باقی بماند و در سال ۲۰۳۵، سه برابر بیش از آمریکای شمالی، دومین صادرکننده بزرگ، نفت صادر کند.
طبق گزارش AGBI، تولید گاز طبیعی خاورمیانه هم از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ افزایش قابل توجهی یافته و پارینه به ۷۱۷ میلیارد مترمکعب رسیده که ۱۷ درصد از تولید جهانی را تشکیل می دهد.
این رقم در سال ۲۰۳۵ به ۱۰۹۲ میلیارد مترمکعب و در سال ۲۰۵۰ به ۱۳۹۳ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز یا فقط ۴ درصد از جریان های نفت خام منطقه به اروپا هدایت می شود.
طبق این داده ها، چین با روزانه ۴.۶ میلیون بشکه، هند با ۲.۱ میلیون بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۶.۲ میلیون بشکه، سهم بالایی از واردات نفت خلیج فارس دارند.
اروپا با ۶۰۰ هزار بشکه، آمریکا با ۵۰۰ هزار و آفریقا با ۲۰۰ هزار بشکه در رتبه های بعدی قرار دارند.
در بخش فراورده های نفتی هم چین با ۸۰۰ هزار بشکه، هند با ۷۰۰ هزار بشکه، آفریقا با ۶۰۰ هزار، اروپا با ۵۰۰ هزار، قاره آمریکا با ۲۰۰ هزار بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۲.۱ میلیون بشکه، خریداران فراوردهای نفتی خیلج فارس هستند.
از صادرات محصولات شیمیایی تا کود و سیمان
بر اساس آمارهای کپلر، سهم تنگه هرمز از تجارت دریایی محصولات/مواد شیمیایی در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵.۴ درصد بوده است.
منبع: golcharm.ir
این مطلب را گل چرم می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان گل چرم در مورد این مطلب